Egzamin A-level z języka polskiego: dlaczego warto go zdawać i jak zdobyć wysoką ocenę?

Egzamin A-level z języka polskiego staje się coraz popularniejszy wśród polonijnej młodzieży. Statystyki pokazują tendencję wzrostową – w 2025 roku do egzaminu przystąpiło 1160 osób. 

To wyraźny sygnał, że język polski przestaje być „tylko językiem domu”, a staje się realnym atutem edukacyjnym.

Mimo to, przeskok między egzaminem GCSE a A-level jest ogromny i ten ostatni wymaga rzetelnego przygotowania.

Czy warto iść o krok dalej po GCSE? Jak wygląda poziom trudności? I co zrobić, aby zdobyć ocenę A lub A*?

Oto praktyczny przewodnik dla rodziców, nauczycieli i uczniów.

Dlaczego warto przystąpić do A-level z polskiego?

Wielu uczniów i rodziców zastanawia się, czy język polski jako obcy liczy się na brytyjskich uczelniach. Odpowiedź brzmi: zdecydowanie tak.

• Punkty UCAS: Brytyjskie i amerykańskie uczelnie traktują język polski jako pełnoprawny język obcy, na równi z francuskim czy hiszpańskim. Punkty uzyskane z tego egzaminu mogą znacząco wzmocnić pozycję kandydata w procesie rekrutacji.
• Atut w rekrutacji: na wszystkich kierunkach dodatkowy język obcy w personal statement jest postrzegany jako duża wartość.
• Studia w Polsce: Choć każda uczelnia ma własne zasady, posiadanie A-level z polskiego może zwolnić studenta z tzw. „zerówki” językowej, potwierdzając znajomość języka na wysokim poziomie.

Przepaść między GCSE a A-level z języka polskiego w Wielkiej Brytanii

Należy otwarcie powiedzieć, że między GCSE a A-level istnieje ogromna przepaść merytoryczna.

GCSE skupia się na komunikacji – umiejętności poradzenia sobie w restauracji czy sklepie.

A-level to poziom akademicki. Wymaga znajomości terminologii historycznej, socjologicznej i literackiej.

Co ciekawe, na poziomie A-level nie ma egzaminu ustnego. Całość opiera się na trzech arkuszach, które łącznie trwają aż 7 godzin. Uczniowie muszą napisać w sumie cztery eseje oraz wykonać tłumaczenia i streszczenia.To zupełnie inny poziom pracy językowej.

Struktura egzaminu i wyzwania na egzaminie A-level z polskiego

Egzamin A-level z polskiego składa się z trzech części:

1. Arkusz 1: Czytanie ze zrozumieniem, pisanie oraz Individual Research Project (IRP).

2. Arkusz 2: Literatura i film – uczeń pisze dwa eseje na podstawie dwóch wybranych dzieł (lektura i/lub film).

3. Arkusz 3: Czytanie, słuchanie oraz tłumaczenie na język polski.

Individual Research Project (IRP) to samodzielna praca badawcza. Uczeń wybiera jeden z czterech tematów:

• Ruch oporu w Polsce,
• Komunizm w Polsce,
• Rasizm w Polsce,
• Turystyka w Polsce (rozumiana jako geografia i infrastruktura, a nie tylko atrakcje turystyczne).

Lektury i filmy do egzaminu A-level z języka polskiego

Wybór materiałów do arkusza drugiego jest ściśle określony. Uczeń wybiera dwa dzieła spośród lektur i filmów z poniższej listy

„Tango”, Sławomir Mrożek

„Panny z Wilka” i „Brzezina”, Jarosław Iwaszkiewicz

„Popiół i diament” J. Andrzejewski

„Katyń” Andrzej Wajda

„Przypadek” Krzysztof Kieślowski

Najczęściej wybieraną konfiguracją przez uczniów jest „Tango” Sławomira Mrożka oraz film „Katyń” Andrzeja Wajdy. Inne opcje to m.in. opowiadania Iwaszkiewicza („Panny z Wilka” i „Brzezina”), „Popiół i diament” Andrzejewskiego czy film „Przypadek” Kieślowskiego. Warto zaznaczyć, że dzieła te trzeba znać bardzo szczegółowo – powierzchowna znajomość treści nie pozwoli na napisanie dobrego eseju.

Jak zdobyć wysoką ocenę na A-level z polskiego (A lub A*)?

1. Zacznij przygotowania wcześnie. Optymalny czas to dwa lata. Nie warto zostawiać wszystkiego na ostatni rok.

2. Buduj słownictwo tematyczne. Na A-level nie ma gotowej listy słówek. Trzeba systematycznie pracować nad słownictwem społecznym, politycznym, kulturowym i historycznym.

3. Ćwicz pisanie esejów. Wysoka ocena zależy od: struktury wypowiedzi, jasnej tezy, logicznej argumentacji, poprawności językowej i precyzyjnego słownictwa. 

Esej to nie opowiadanie fabuły. To analiza.

4. Projekt badawczy potraktuj poważnie. Uczeń sam wybiera temat, sam wyszukuje materiały i sam przygotowuje się merytorycznie. Rola nauczyciela to wsparcie, nie gotowe odpowiedzi.

5. Czytaj ambitne teksty po polsku. Artykuły publicystyczne, reportaże, eseje – to najlepszy trening czytania ze zrozumieniem, streszczenia i tłumaczenia.

Jak mogą pomóc rodzice i nauczyciele?

Przygotowanie do A-level powinno trwać minimum dwa lata. Rodzice mogą wspierać dzieci poprzez:

• Dostarczanie legalnych materiałów: zakup książek i dostęp do filmów.
• Wykorzystanie wyjazdów do Polski: odwiedzanie miejsc związanych z projektami badawczymi (np. Wawel, muzea, parki narodowe) oraz rozmowy z dziadkami o czasach komunizmu.
• Kontynuację nauki zaraz po GCSE: robienie przerwy w klasie 11. często sprawia, że uczniowie tracą nawyk czytania i nie wracają już do nauki polskiego.

Nauczyciele natomiast pełnią kluczową rolę w kontaktach z angielskimi szkołami, które często nie pilnują terminów zgłoszeń na egzaminy z języków mniejszościowych tak bardzo, jak w przypadku głównych przedmiotów.

Najczęstsze błędy uczniów zdających A-level z polskiego 

❌ 1. „Miałem 9 z GCSE, więc A-level też będzie łatwy”

To najczęstsza pułapka. Wysoka ocena z GCSE nie gwarantuje sukcesu bez systematycznej pracy.

❌ 2. Powierzchowna znajomość lektury

Uczeń musi: znać szczegóły fabuły, rozumieć kontekst historyczny, analizować motywy i symbole i argumentować.

Przykładowo analiza dramatu Tango wymaga rozumienia koncepcji teatru absurdu, a film Katyń – znajomości tła historycznego.

❌ 3. Ignorowanie „łatwiejszych” części testu

Zadania zamknięte z czytania i słuchania bywają podchwytliwe. Błędy wynikają z: nieuwagi, nieznajomości trudniejszego słownictwa, zbyt szybkiego czytania.

❌ 4. Problemy ze streszczeniem

Limit 90 słów oznacza: ani jednego słowa więcej.

Uczniowie często przekraczają limit, nie mieszczą wszystkich punktów, bo nie ćwiczą skracania wypowiedzi.

Czy A-level z języka polskiego jest dla każdego?

Nie.

Egzamin A-level z języka polskiego to wyzwanie, ale i ogromna szansa.To egzamin dla uczniów, którzy są gotowi na pracę akademicką, chcą rozwijać język na wysokim poziomie i myślą strategicznie o swojej przyszłości. Wymaga on wyjścia poza domową polszczyznę w stronę języka naukowego i literackiego. 

Ale dla tych, którzy podejmą wyzwanie – może stać się jednym z najmocniejszych punktów w ich edukacyjnym CV.

Dzięki odpowiedniemu wsparciu i wczesnemu rozpoczęciu przygotowań, uczniowie mogą zdobyć cenny certyfikat, który otworzy im drzwi do prestiżowych uczelni.

Tekst przygotowany na podstawie webinaru: Egzamin A-level z języka polskiego. Jak zdobyć dobrą ocenę? 

Renata Jarecka, autorka materiałów przygotowujących do GCSE z języka polskiego i A-level z języka polskiego:

Zeszyty szkolne 1 GCSE

Zeszyty szkolne 2 GCSE

Polish speaking GCSE, Theme 1 Identity and culture 

Polish speaking GCSE, Theme 2 The world around you

Zeszyty szkolne A-level 

Zobacz webinar

Pytania uczestników spotkania A-level z polskiego

Bardzo proszę o pomoc gdyż nie jestem w stanie znaleźć college’u w którym moja córka zdałaby A Level gdyż w jej college’u nie może tego zrobić. Nie ma w naszym mieście ani jednego college’u który da jej szanse miejsca na egzamin. 

Mam nadzieję, że znalazła Pani centrum egzaminacyjne. Jak mówiłam na webinarze, albo trzeba skorzystać z wyszukiwarki na stronie AQA, albo nawiązać kontakt po kolei z każdą „secondary school” lub koledżem oferującymi przygotowania do A-levels. Termin zgłoszeń na egzamin w tegorocznej sesji letniej już minął, choć wciąż jeszcze można zgłosić ucznia, wpłacając wyższą kwotę za opóźnione zgłoszenie. Można też zdawać w polskim Centrum Egzaminacyjnym w Londynie – Polskiej Macierzy Szkolnej. Polskie szkoły (tzw. sobotnie) nie mają możliwości przeprowadzać egzaminów – tylko centra egzaminacyjne autoryzowane przez AQA mogą to robić. Prócz tych przyszkolnych centrów (mam na myśli szkoły brytyjskie), są jeszcze centra prywatne.

Informacje o egzaminach A-level AQA 

Polska macierz szkolna, centrum egzaminacyjne A-level z polskiego

Jak (jako rodzic) pomóc dziecku, które urodziło się w UK  w wyborze tematu na projekt?

W tej chwili większość młodych ludzi zdających A-level urodziła się w UK, więc ta kwestia nie będzie pomocna w wyborze.

Do wyboru uczeń/uczennica ma 4 tematy: ruch oporu w czasie II wojny światowej, komunizm, turystyka i rasizm. Jeśli ktoś interesuje się historią, powinien wybierać z dwóch pierwszych – tu  istotna jest konkretna wiedza: fakty, daty, postacie. Turystyka to wiedza geograficzna, a ruch oporu jest najbardziej opiniotwórczym tematem.

O ile można przekroczyć liczbę słów pisząc esej?

Na eseje uczeń nie ma podanego maksimum, lecz minimum słów. Może, a nawet powinien przekroczyć to minimum. W sumie uczeń pisze na wszystkich częściach egzaminu 4 eseje. W arkuszu 1 esej projektowy musi mieć objętość minimum 300 słów, w arkuszu 2 każdy z esejów (z lektury i filmu) musi także mieć co najmniej 300 słów, natomiast esej w arkuszu 3 – pisany w oparciu o 2 podane materiały źródłowe – to minimum 200 słów.

Górna granica słów, którą macie Panie na myśli, dotyczy zadań streszczeniowych, które uczniowie piszą w arkuszach 1 i 3 – to zadanie nie powinno przekroczyć 90 słów. Nieznacznie można wyjść poza tę liczbę (do dokończenia myśli, czyli do najbliższego przecinka / do najbliższej kropki), jednak nie więcej niż 100 wyrazów.

W której klasie jest egzamin GCSE?

Egzaminy GCSE zwykle odbywają się w klasie 11, ale czasem uczniowie zdają niektóre przedmioty (szczególnie języki obce) wcześniej, zazwyczaj w klasie 10. W tej chwili ani AQA, ani Polska Macierz Szkolna nie rekomenduje jeszcze wcześniejszego zdawania polskiego, gdyż egzamin ten wymaga pewnej dojrzałości wiekowej ucznia. Ja także w tej chwili przychylam się do zdania, że najlepszym czasem, by zdać język polski wcześniej, jest klasa 10. Wówczas realistyczne jest, by namówić ucznia na kontynuację nauki i przygotowań do A-level także w trybie 2-letnim. Pierwszy rok (Y11), kiedy uczeń jest przeciążony innymi egzaminami w szkole, może poświęcić na program tematyczny z polskiego, a w klasie 12 przyłożyć się do filmu, projektu badawczego i lektury (radzę taką kolejność), by zdać A-level o rok wcześniej niż pozostałe przedmioty i mieć wynik wcześniej, by wiedzieć, czy da się go wykorzystać w rekrutacji na studia.

Gdzie mozna znaleźć film Przypadek, mamy problemy z dostępnością?

Niestety również nie możemy znaleźć Przypadku. Byłabym wdzięczna za polecenie źródła.

Rozumiem, że pytania dotyczą legalnych kopii filmu, ale nie potrafię w tej chwili udzielić odpowiedzi na to pytanie. Serwis Legalna Kultura nie udostępnia już tego filmu. Trzeba przeszukać możliwości odpłatnej subskrypcji lub zakup płyty z filmem.

Zapraszamy do księgarni, gdzie już dostępna jest legalna płyta DVD z filmem "Przypadek" Krzysztofa Kieślowskiego.

A na komunizm? Jakie lektury?

Do komunizmu 'Człowiek z marmuru' Wajdy

Do projektów badawczych nie mamy podanej żadnej listy filmów czy lektur. Uczeń wybiera samodzielnie materiały, by zyskać konkretna wiedzę. I jak w przypadku ruchu oporu popularną książką do zdobycia tylko częściowej wiedzy są „Kamienie na szaniec”, tak nie mamy raczej jakieś konkretnej lektury, którą uczniowie mogliby przeczytać w trakcie przygotowań do projektu z komunizmu.

Mamy natomiast dużo filmów. Pani Beata poleciła „Człowieka z marmuru” Wajdy, choć dla wielu uczniów będzie to trudny film, który też nie do końca pomoże im zdobyć czy utrwalić konkretną wiedzę. Uważam, że codzienność okresu komunizmu uczniowie mogą zrozumieć z polskich komedii (np. „Nie lubię poniedziałku” czy „Miś”) i seriali (np. "Alternatywy 4"), obejrzanych WSPÓLNIE z rodzicami lub dziadkami (będą potrzebować objaśnień). Do tematów o roli Kościoła kiedyś polecałam filmy o księdzu Jerzym Popiełuszce, ale w tej chwili są one bardzo ciężkie dla uczniów.

Natomiast uczniowie mogą zrozumieć samodzielnie i przeżyć film „Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka” albo „Wszystko co kocham”. Jeszcze raz podkreślam, że uczniowie nie muszą tu wspierać się literaturą czy filmem. Czasem krótkie filmy dokumentalne, nie za szczegółowy podręcznik do historii czy informacje z Wikipedii czy zgooglowane przez ucznia lepiej zaprezentują czasy komunizmu. Rozmowa z rodziną w Polsce – dziadkami, wujkami o rzeczywistości w Polsce – też bezcenna! Może jakieś pamiątki rodzinne? Albo gra? – na przykład „Kolejka”?  

Na czym polega projekt badawczy, ile ma stron, czy jest oceniany?

Uczeń musi samodzielnie przygotować się do jednego z czterech tematów:

• ruch oporu w czasie II wojny światowej,
• komunizm,
• turystyka
• rasizm.

Do każdego z nich są jeszcze podpunkty, które bardziej uszczegóławiają temat. Uzyskaną przez siebie WIEDZĘ uczeń musi utrwalić, by wykazać się nią w dniu egzaminu (arkusz 1 / Paper 1). W arkuszu testowym uczeń otrzyma temat, na który musi napisać esej na co najmniej 300 słów. Otrzyma również jeden tekstowy materiał źródłowy, który musi przeanalizować w eseju, ale dołożyć do niego własną wiedzę.

Oczywiście, że jest to praca oceniana – można za nią otrzymać aż 40 punktów – do 10 za analizę źródła, do 20 za analizę opartą na własnej wiedzy i do 10 za stronę językową swojego wypracowania. Esej jest częścią arkusza 1, który ma największą wartość punktową i procentową dla oceny ogólnej uzyskanej całościowo z egzaminu maturalnego.  

Kto ustala listę lektur i filmów?

Jeśli ma Pani na myśli listę lektur i filmów do arkusza 2, to została ona ustalona odgórnie przez polskich współpracowników/egzaminatorów AQA w 2018 roku. Jest to stała lista, obowiązująca w każdym roku. Z lektur mamy na niej: „Tango” Sławomira Mrożka, opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza: „Brzezina” i „Panny z Wilka” oraz powieść Jerzego Andrzejewskiego „Popiół i diament” (Ważne: książka, nie film! Film prezentuje tylko 1 wątek tej powieści.). Z filmów zaś uczniowie wybierają pomiędzy „Katyniem” Andrzeja Wajdy a „Przypadkiem” Krzysztofa Kieślowskiego.

Jeśli natomiast ma Pani na myśli lektury czy filmy do projektów badawczych, to nie ma takiej listy. Tu każdy może (ale też nie musi) znaleźć sobie samodzielnie książkę, film, które będą pasować do wybranego tematu. Zaznaczam jednak, że w tych przypadkach ważny jest historyczny kontekst, a nie fikcyjny świat przedstawiony w filmie/lekturze.  

Ja jako nauczyciel też nie przepadam za 'rasizmem' jeden z moich uczniów ma z tym problem żeby znaleźć materiały pomocnicze

Wytłumaczę się z mojego „nielubienia” tego tematu – jest najmniej konkretny faktograficznie (bo jakie tu podać daty, nazwiska, wydarzenia?),  trudno znaleźć do niego pomoce podręcznikowe. Ale może być kołem ratunkowym, jeśli uczniowi nie przypasuje temat eseju z wybranego projektu badawczego – a bywa tak, bywa. Z tematem o rasizmie ślizgamy się dużo po pewnych zasobach językowych (słownictwo związane z dyskryminacją) i przekierowujemy „polski rasizm” w kierunku antysemityzmu.

Gdzie znaleźć materiały pomocnicze? Proszę szukać analizy piramidy Allporta oraz przeanalizować strukturę mniejszości narodowych w Polsce – od odzyskania niepodległości.  Przykłady aktów rasistowskich oraz walki z rasizmem najłatwiej znaleźć na stronie nigdywiecej.org Można też sięgnąć odrobinę do historii Polski i pokazać nasz kraj jako wielonarodowościowy i otwarty na innych nawet w czasach, gdy w Europie płonęły stosy. Polecam swoim uczniom zagłębić się też w wątki obrońców osób o innym kolorze skóry, a tu dla mnie zawsze wspaniałe przykłady to Tadeusz Kościuszko i Cyprian Kamil Norwid.

Polecamy tu książkę "Rowerem przez II RP. Niezwykła podróż po kraju, którego już nie ma"

Dlaczego dla różnych krajów jest inny poziom A-level z polskiego?

Programy dla poszczególnych egzaminów z języków obcych opierają się o podobną strukturę formalną, ale szczegóły AQA ogłosiło po konsultacjach z polskimi reprezentantami egzaminatorów. Mówiąc szczerze, program był nieco oprotestowany w środowiskach polonijnych, ale przy opcji – zaakceptować go czy znieść całkowicie polski z możliwości zdawania, wybór był oczywisty.

Przyznaję otwarcie, iż należę do osób, którym trudno było zaakceptować podstawę programową do A-level. Uważam, że pewne elementy tematyczne tego programu nie powinny nas obowiązywać (np. Polska a Unia Europejska). Mam też bardzo krytyczny stosunek do zaproponowanej listy lektur oraz tematów projektowych. Nie mamy tu jednak nic do powiedzenia. Możemy jedynie wspierać uczniów w wyborze (tam, gdzie mamy opcje do wybor) tych elementów programu, które najwięcej wniosą w rozwój naszych wychowanków, ich wiedzę o Polsce i naszym dziedzictwie.

Dlaczego college są niechętne do przeprowadzenia A Level dla polskich uczniów?

Główny powód to kwestie organizacyjne – jest to administracyjnie dodatkowy obowiązek dla kogoś w szkole. Druga sprawa, o której warto od razu powiedzieć na pierwsze „NIE” szkoły na możliwość zdawania polskiego, to FAKT, IŻ NA POLSKIM NIE MA EGZAMINU USTNEGO. Wiedząc o tym, ile organizacji kosztuje znalezienie egzaminatorów z polskiego na ustny GCSE, szkoły od razu asekurują się, woląc nie dawać możliwości zdawania uczniom. Podkreślam więc – ustnego nie ma!

Szkoły też po prostu nie są pewne, czy uczeń zdoła się dobrze przygotować do egzaminów z polskiego w systemie pozaszkolnym. Warto więc uświadomić kogoś, że uczeń ma wsparcie szkoły polonijnej czy nauczyciela polskiego, z którym się przygotowuje. Uczeń ma także możliwość wykazać się przewidywanym wynikiem, biorąc na przykład udział w egzaminie próbnym organizowanym w Klubie Nauczyciela. Otrzymany certyfikat z próby ma wersję polską i angielską, a raport pozwoli uczniowi na podciągnięcie się w tym zakresie, jaki został opisany we wskazówkach po próbie.